Men Incheon shahri Yonsu-gu tumanidagi Songdoda ofisi bor maʼmuriy vakilman. Ishimda uchragan bir voqeani aytib beraman.
Oilaviy munosabatlar guvohnomasining pastki qismida, `Ota` katagida u umrida koʻrmagan bir kishining ismi yozilgan edi.
Oʻsha katakda boʻlishi kerak boʻlgan ism egasi hujjatlarga koʻra ikki oy oldin vafot etgan edi. Aslida ikki oy emas, ikki yilu toʻrt oy oldin. Faqat u buni ikki oy oldin bilgan edi, xolos.
Maʼmuriy hujjatlarda eng koʻp mos kelmaydigan narsa faktlar emas, balki sanalardir.
Toʻlov xati olib kelgan xabar
Birinchi aloqa elektron pochta orqali boʻldi. Uchta ilova: Milliy tibbiy sugʻurta xizmatidan kelgan bildirishnoma surati, qishloq manzili yozilgan mulk soligʻi xati va uning oʻz qisqartirilgan roʻyxat koʻchirmasi. Uchrashishdan oldinoq tahlilning yarmi tayyor edi.
Mijoz qirq yoshlarning oxiridagi erkak boʻlib, oʻn besh yildan beri koʻp qavatli uylarda boʻyoqchi boʻlib ishlardi. Uning 9-sinfda oʻqiydigan bir qizi bor. Bahor va kuz — ish qizigan payt, qishda ish toʻxtaydi. Bunday odam uchun "meros" soʻzi notanish emas, qoʻrqinchli edi. Meros qoladigan narsa borligi uchun emas, nimani meros qilib olishi mumkinligini bilib boʻlmagani uchun.
Ota-onasi u maktabga bormasdan ajrashgan. Onasi bir necha yildan keyin qayta turmushga chiqqan, u esa oʻgay otasining familiyasi va urugʻ kelib chiqishi (bon) bilan ulgʻaygan. Tugʻishgan otasi haqida yigirma yoshlar atrofida bir marta, janubdagi kichik bir shaharda yolgʻiz yashayotganini eshitgan, xolos.
Oʻsha ota haqidagi xabar yigirma yildan keyin qarz bildirishnomasi koʻrinishida keldi.
Milliy tibbiy sugʻurta xizmati marhum nomiga hisoblanib kelgan hududiy aʼzolik badallarini tartibga solish jarayonida merosxoʻrlarni surishtirgan va bu surishtiruv oxirida u chiqqan edi. U olgan bildirishnomada otasining ismi, tugʻilgan sanasi va qariyb yigirma toʻrt oylik yigʻilgan summa yozilgan edi.
U xizmatga qoʻngʻiroq qildi. Yigirma yildan ortiq vaqt davomida otasi bilan aloqa qilmaganini, hatto vafot etganini ham bilmaganini aytdi. Xodim bu achinarli holat ekanini aytsa-da, oʻlim qayd etilmagani uchun vafot sanasidan keyingi davr uchun badallar hisoblanib kelayotganini, hisob-kitob qilish uchun avval oʻlim haqida xabar berilishi kerakligini tushuntirdi.
Bu notoʻgʻri koʻrsatma emas edi. Faqat uni olgan odamga keyin nima qilish kerakligini hech kim aytmadi.
Nega uni darchadan uch marta qaytarishdi
U buni oʻzi hal qilishga urindi. Koʻpchilik shunday qiladi.
Avval otasi soʻnggi marta yotgan uzoq muddatli parvarish shifoxonasiga qoʻngʻiroq qildi. Oʻlim haqidagi tibbiy guvohnomani qayta olmoqchi ekanini aytdi. Shifoxona berish mumkinligini, lekin bir shart borligini aytdi: uning marhumning oila aʼzosi ekani tasdiqlanishi kerak.
Shunda u mahalla xizmat markaziga borib, oʻzining oilaviy munosabatlar guvohnomasini oldi. Va hujjatni boshidan oxirigacha oʻqib chiqdi.
Ota katagida oʻgay otasining ismi turardi.
U yana darchaga bordi. Bu xato shekilli, dedi. Xodim buning xato emasligini tushuntirdi: familiya va urugʻ kelib chiqishi oʻzgarganda, hozirgi oilaviy roʻyxatda aynan shunday qayd etiladi. Unda tugʻishgan otasi bilan munosabatini qayerdan tasdiqlash mumkin, deb soʻraganida, boshqa guvohnomani koʻrish kerak, degan javob oldi. Ammo oʻsha kuni darchada navbat koʻp edi va qaysi guvohnomani qanday tartibda olish kerakligi aniq boʻlmay suhbat tugadi.
U yana shifoxonaga borib, oila aʼzosi ekanini tasdiqlab boʻlmasligini eshitib qaytdi. Mahalla markaziga uchinchi marta borganida, oʻlim haqidagi xabarnomani oʻzim toʻldirib koʻraman, dedi. Darchada xabarnoma faqat oʻlim haqidagi tibbiy guvohnoma yoki jasadni koʻrik dalolatnomasi ilova qilinsagina qabul qilinishini aytishdi. Tibbiy guvohnoma uchun oila aʼzosi ekanini tasdiqlash kerak, buning uchun hujjat kerak, u hujjatda esa otasining ismi yoʻq edi.
Bunday aylanaga tushib qolgan odamlarning koʻpi ikki narsadan birini qiladi: jahli chiqadi yoki qoʻl siltaydi. U ikkinchisini tanlagan edi, meros masalasi chiqqach, yana birinchisiga qaytdi.
Qidirib-qidirib, u bizga xat yozdi. Birinchi gapi shunday edi: "Bunga men aybdormanmi?"
"Umumiy" va "batafsil" — bir soʻz farqi
U belgilangan vaqtda keldi, shu paytgacha olgan hujjatlarini tartibsiz holda shaffof papkaga tiqib olgan edi. Men papkani stol ustida yoyib, har bir varaqni koʻrib chiqdim. Kerakli hujjatlarning koʻpi allaqachon shu yerda edi. Faqat turi notoʻgʻri edi.
Oilaviy munosabatlar roʻyxatidan guvohnoma olayotganda turini tanlash mumkin: umumiy, batafsil yoki maxsus guvohnoma. Umumiy guvohnomada asosan hozir amal qilayotgan maʼlumotlar qisqacha beriladi. Batafsil guvohnomada esa oʻtmishdagi oʻzgarishlar tarixi ham koʻrinadi.
U olgan hujjatlarning hammasi umumiy edi.
Familiya va urugʻ kelib chiqishini oʻzgartirish ota-bola munosabatini uzmaydi. Toʻliq farzandlikka olish kabi avvalgi qarindoshlikning oʻzini qayta tartiblaydigan institut boʻlmasa, tugʻishgan ota bilan munosabat saqlanib qoladi. Shunchaki faqat hozirgi holatni qisqacha koʻrsatadigan hujjatda uning izi koʻrinmaydi.
Oʻsha kuni tushdan keyin ishni uch qismga ajratdim.
Birinchidan, mijozning asosiy guvohnomasini batafsil shaklda oldirdim. Unda familiya va urugʻ kelib chiqishi oʻzgarishi haqidagi qonuniy kuchga kirgan sud qarori va undan oldingi holat koʻrinadi. Ikkinchidan, uning oilaviy munosabatlar guvohnomasini ham batafsil shaklda qayta oldik. Uchinchidan, ota tomonidan alohida yoʻl ochdim: otani asos qilib olingan batafsil oilaviy munosabatlar guvohnomasi va 2008-yilgacha amal qilgan xonadon reyestri davridagi yopilgan oila reyestrining nusxasi (jejeok deungbon).
Bu uchtasini yonma-yon qoʻysangiz, munosabat ulanadi. Otaning yopilgan reyestrida mijozning eski ismi farzand sifatida yozilgan, mijozning batafsil asosiy guvohnomasida esa oʻsha eski ism hozirgi ismga qanday oʻzgargani qayd etilgan. Uchinchi hujjat qolgan ikkitasi orasidagi koʻprikdir.
Nega buni darchada darhol aytishmadi, deb soʻrashingiz mumkin. Xodimlar beparvo boʻlgani uchun emas. Oilaviy roʻyxat darchasi kuniga oʻnlab xabarnoma va guvohnomalar bilan ishlaydi, tuzilishi jihatidan har bir holatning tarixini surishtirishga vaqti yetmaydi. Xodimning "boshqa guvohnomani koʻrish kerak" degani oʻz-oʻzidan toʻgʻri koʻrsatma edi. Undan keyin nimani qanday tartibda olish esa darcha emas, maslahat sohasidir.
Maʼmuriy hujjatlarda turi — ishning yarmi.
Tibbiy guvohnomani qayta olish
Hujjatlar ulangach, shifoxona bilan muammo boʻlmadi. Ota zotiljam bilan yotqizilgan, bir yarim oycha davolanib, shifoxonada vafot etgan; oʻlim haqidagi guvohnoma oʻshanda yozilgan edi. Shifoxonada kasallik tarixi saqlanardi, oila aʼzoligi tasdiqlansa, qayta berish mumkin edi.
Muammo asl nusxalarda edi.
Otaning soʻnggi yillarini birga oʻtkazgan bir ayol bor edi — yetmish yoshlardagi, nikohi qayd etilmagan ayol. Dafn marosimini ham, kuydirish va kulni kolumbariyga qoʻyishni ham oʻsha ayol amalga oshirgan edi. Oʻlim haqidagi guvohnomaning bir necha asl nusxasi unda boʻlgan, ammo ikki yil ichida koʻchib oʻtgani sababli qayerga qoʻyganini bilmay qolgan edi.
Agar shifoxona yopilgan yoki kasallik tarixini saqlash muddati oʻtib, guvohnomani olib boʻlmaganida, hikoya ancha uzoqqa choʻzilardi. "Oilaviy munosabatlarni roʻyxatga olish toʻgʻrisida"gi qonunning 84-moddasi oʻlim haqidagi xabarnomaga tibbiy guvohnoma yoki koʻrik dalolatnomasini ilova qilishni talab qiladi, biroq uzrli sabablarga koʻra buni ilova qilib boʻlmasa, Oliy sud qoidalarida belgilangan, oʻlim faktini tasdiqlovchi hujjatni ilova qilib, sababini xabarnomada yozish mumkinligini nazarda tutadi. Ammo bu oʻrinbosar hujjat har qanday material boʻlavermaydi, qoidalar belgilagan doirada baholanadi. Bu yoʻldan borilsa, oldindan tegishli roʻyxatga olish idorasidan soʻrab olgan maʼqul.
Baxtimizga, bu yoʻlgacha borishga toʻgʻri kelmadi. Oʻrniga men oʻsha ayol bilan bogʻlanib, ikki narsani soʻradim: krematoriy bergan kuydirish guvohnomasining nusxasi va dafn marosimi qachon va qayerda boʻlganini tasdiqlaydigan material. Tibbiy guvohnomani oladigan boʻlganimiz uchun xabarnomaning oʻzi uchun ular kerak emas edi, lekin keyinchalik boshqa idora vafot sanasini yana soʻrasa ishlatish uchun materialni oldindan tayyorlab qoʻygan maʼqul, deb hisobladim. Haqiqatan ham keyin bir marta ishlatildi.
Suhbat oxirida u yana bir narsani aytdi. Ota ishlatgan buyumlar orasida u saqlab qoʻygan bittasi bor ekan, agar oʻgʻli kelsa, unga bermoqchi ekan.
"Bilgan kun" qaysi kun?
Shu yerdan ishning mohiyati boshlandi.
Oʻlim haqidagi xabarnomaning muddati bor. "Oilaviy munosabatlarni roʻyxatga olish toʻgʻrisida"gi qonunning 84-moddasi shu qonunning 85-moddasida belgilangan shaxslar oʻlim haqida oʻlim faktini bilgan kundan boshlab bir oy ichida xabar berishini talab qiladi. Oddiy qilib aytganda, muddat inson vafot etgan kundan emas, xabar berishi kerak boʻlgan shaxs buni bilgan kundan boshlanadi.
Shu qonunning 122-moddasi esa xabar berish majburiyati bor shaxs uzrli sababsiz muddatda xabar bermasa, 50 000 vongacha maʼmuriy jarima solinishini belgilaydi. Summasiga qarab arzimasdek tuyuladi. Koʻpincha haqiqatan ham shunday. Ammo jarima solinishi bu xabarnoma "kechiktirilgan xabarnoma" sifatida qayd etilishini bildiradi, bu kechikish esa keyingi jarayonlarda tushuntirilishi kerak boʻlgan yana bir bandga aylanadi.
Mijoz oʻzini ikki yilu toʻrt oy kechikkan odam deb oʻylardi. Har safar darchaga borganida oʻzini aybdordek tutganini aytdi.
Lekin moddani bunday oʻqib boʻlmasdi.
Ikki yilu toʻrt oy oldin u otasining vafotidan bexabar edi. U buni Milliy tibbiy sugʻurta xizmatining bildirishnomasini olgan kuni bilgan. Bildirishnomada joʻnatilgan sana yozilgan, xizmatga qilgan qoʻngʻirogʻining qaydi ham saqlanib qolgan edi.
Ammo bu yerda bitta tuzoq bor. Xabarnoma shaklida vafot sanasi, vaqti va joyi yoziladi. Faqat shaklga qarasangiz, vafot sanasi bilan xabar berilgan sana oraligʻida ikki yildan ortiq farq koʻrinadi. Qabul qiluvchi xodim shu farqni koʻrib, muddat oʻtgan deb hisoblashi juda tabiiy. Shaklda bilgan kun uchun alohida katak yoʻq.
Shuning uchun men xabarnomadan tashqari bir varaq A4 tushuntirish xati ilova qildim. Unda uch qator bor edi: xabar beruvchi oʻlimni qanday bilgani, qaysi sanada bilgani va shu sanani tasdiqlovchi materiallar roʻyxati. Materiallar — xizmat bildirishnomasining nusxasi, qoʻngʻiroqlar tarixining skrinshoti va ikkalasining yigirma yildan ortiq turli manzillarda yashaganini koʻrsatuvchi roʻyxat koʻchirmalari.
Daʼvolarni uzoq yozmadim. Muddat haqida bahslashadigan hujjatda uzun gaplar bahonadek oʻqiladi. Faqat sanalar va asoslarni qoldirgan yaxshi.
Xabar berishga majbur boʻlgan va xabar bera oladigan shaxslar
Mijoz soʻradi: unda nega oʻsha ayol oʻlim haqida xabar bera olmadi?
Bunga javob berish uchun ikki tushunchani ajratish kerak. Xabar berishga majbur boʻlganlar bilan xabar bera oladiganlar toʻliq bir-biriga toʻgʻri kelmaydi.
Shu qonunning 85-moddasi oʻlim haqida xabar berishga majbur shaxslarni belgilaydi. Asosan — birga yashagan qarindoshlar. Nikohi qayd etilmagan munosabat qonuniy qarindoshlik hisoblanmaydi. U qancha uzoq birga yashagan va shifoxonada qarovchi boʻlgan boʻlmasin, qonun belgilagan xabar beruvchilar qatoriga kirmasdi.
Bu uning hech narsa qila olmasligini anglatmasdi. Oʻsha modda boshqalar qatori birga yashaganlar yoki vafot sodir boʻlgan joyni boshqaruvchi shaxslar uchun ham xabar berish yoʻlini ochib qoʻygan. Amalda bu yoʻl uchun talab qilinadigan tasdiqlovchi hujjatlar roʻyxatga olish idoralarida turlicha, shuning uchun borishdan oldin soʻrab olish ishonchliroq.
Muammo uning buni bilmaganida edi. Dafn marosimidan keyin u bir marta mahalla markaziga borgan ekan. Munosabatni tushuntirayotganida "oila aʼzosi boʻlmasangiz qiyin" degan mazmundagi gapni eshitib qaytgan va shundan keyin boshqa bormagan. Bu orada ota nomiga hisoblangan badallar va mahalliy soliqlar yigʻilib boraverdi.
Bu ishda meni eng koʻp oʻylantirgan qism shu boʻldi. Hech kim dangasalik qilmagan edi. Oʻgʻil bilmagan, birga yashagan ayol huquqi yoʻqligini eshitgan, darcha esa oʻz oʻrnidan toʻgʻri gapni aytgan. Shunga qaramay, ikki yil oʻtib ketdi.
Maʼmuriy jarayonlarda zarar koʻpincha kimningdir aybi bilan emas, hech kim ulamagan boʻshliqda paydo boʻladi.
Soat ikkita edi
Hujjatlar tayyor boʻlgach, jadvalni qayta tuzdim. Chunki ikkita soat yurib turardi.
Birinchi soat — oʻlim haqida xabar berish muddati: bilgan kundan boshlab bir oy. Xizmat bildirishnomasini olgan kunidan hisoblasak, yarmidan koʻpi allaqachon oʻtgan edi. Uning yolgʻiz oʻzi darchalar orasida yurgan ikki oyining katta qismi shunga ketgan edi.
Ikkinchi soat haqiqiy muammo edi. Merosni qabul qilish yoki undan voz kechish uchun alohida muddat bor, u ham meros ochilganini bilgan kundan hisoblanadi. Ammo nimadan voz kechish, nimani qabul qilishni hal qilish uchun avval ota nomida qancha mol-mulk va qancha qarz borligini bilish kerak. Buni surishtirish uchun esa oʻlim allaqachon qayd etilgan boʻlishi shart.
Yaʼni ikkinchi soat yurib turgan paytda birinchi jarayon tugamasa, qaror qabul qilishning oʻzi imkonsiz boʻlib qoladigan tuzilma edi. Surishtiruv natijalarini olib, qaror qilish vaqtini ham hisoblasak, zaxira vaqt yoʻq edi.
Men bu tuzilmani bir varaq qogʻozga chizib koʻrsatdim. Chapda oʻlim haqida xabarnoma, oʻngda mol-mulkni surishtirish, pastda qaror. Strelkalar faqat chapdan oʻngga yurishi mumkin edi.
U qogʻozga uzoq tikilib turdi-da, dedi: demak, hozir eng shoshilinchi xabarnoma ekan-da.
Shunday, deb javob berdim. Va yana bir narsani qoʻshdim: xabarnoma kechikkanining sabablarini keyin tushuntirish mumkin, lekin surishtiruv kechikib, qaror qabul qilib boʻlmay qolsa, buni keyin tushuntirish bilan tuzatib boʻlmaydi.
Uch kunga boʻlingan tartib
Idoralar toʻrtta edi: shifoxona, mijoz yashaydigan joydagi mahalla markazi, otaning roʻyxatga olingan asosiy manziliga oid tekshiruvlar va oʻlim haqidagi xabarnomani qabul qiladigan shahar yoki tuman idorasi. Undan keyin Milliy tibbiy sugʻurta xizmati va shahar hokimligining soliq boʻlimi navbatda turardi.
Balki hammasini bir kunda aylanib chiqish mumkin edi. Ammo oldingi idoradan olingan hujjat keyingisida qabul qilinish sharti boʻlgani uchun bir joyda toʻxtab qolsangiz, butun kun behuda ketadi. Mijoz kunbay ish haqi bilan yashardi. Bitta behuda yoʻl — bir kunlik daromad.
Shuning uchun uch kunga boʻldik.
Birinchi kun faqat guvohnomalar uchun edi. Uch xil batafsil guvohnoma va yopilgan oila reyestrini bir yoʻla olib, munosabat haqiqatan ulanayotganini oʻsha yerda oʻz koʻzimiz bilan tekshirdik. Bu tekshiruvni darchada tugatish muhim. Uyga kelib biror narsa yetishmasligini bilsangiz, yana bir kun ketadi.
Ikkinchi kun shifoxonaga bordik. Tayyorlangan hujjatlar bilan oila aʼzoligini tasdiqlatib, oʻlim haqidagi guvohnomani kerakli miqdorda oldik. Koʻproq olganimizning sababi — keyinchalik badallarni hisob-kitob qilish, soliq boʻlimi va moliyaviy ishlarda har biri asl nusxani talab qilishi mumkin. Oʻshanda bir necha nusxa ortiq olish keyin yana shifoxonaga borishdan arzonroq.
Uchinchi kuni xabarnomani topshirdik. Uni quyidagi tartibda jamladik: xabarnoma, tibbiy guvohnoma, bir varaq tushuntirish xati, asoslovchi materiallar roʻyxati va shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar. Oldiga bir varaqlik mundarija qoʻydik. Mundarijaning vazifasi — xodim dastlabki besh soniyada nimaga qarashini belgilab berish.
Xabarnoma qabul qilindi. Ammo ish oʻsha kuni tugamadi.
Toʻldirish va jarima
Besh kundan keyin bogʻlanishdi. Xabar beruvchining maqomini tasdiqlovchi yana bitta hujjat soʻrashdi. Familiya va urugʻ kelib chiqishi oʻzgargan boʻlsa, xodim munosabatni qayta tekshirishi gʻalati emas. Bu hujjat bizda allaqachon bor edi, shuning uchun toʻldirish oʻsha kuni tushdan keyin tugadi.
Jarima solinmadi.
Aniqrogʻi, jarima solish-solmaslikni hal qilishda biz ilova qilgan tushuntirish xati koʻrib chiqildi va bilgan kunning boshlanish nuqtasiga oid materiallar ham birga boʻlgani uchun xabarnoma kechiktirilgan deb hisoblanmadi. Xodim bizga iltifot koʻrsatmadi. Modda oʻzi shunday yozilgan, faqat uni qoʻllash uchun zarur faktlar yozma ravishda taqdim etilgan edi.
Agar tushuntirishsiz faqat xabarnomani topshirganimizda nima boʻlardi? Ehtimol, kechiktirilgan xabarnoma sifatida qayd etilardi va eʼtiroz bildirish uchun jarimaga qarshi alohida eʼtiroz tartibidan oʻtish kerak boʻlardi. Bu tartib shunday tuzilgan: belgilangan muddat ichida eʼtiroz berilsa, u roʻyxatga olish idorasi orqali tegishli oila sudiga oʻtadi.
Biz buni 50 000 von tejash uchun qilmaymiz. Gap shundaki, ishni umuman bu bosqichga yetkazmaslik ancha arzonga tushadi.
Maʼmuriyatda nizolashish mahoratidan oldin nizo chiqarmaydigan tartib turadi.
Bitta xabarnoma ochgan eshiklar
Oʻlim haqidagi xabarnoma rasmiylashtirilgach, qulflanib qolgan narsalar birin-ketin ochildi.
Avval marhumning mol-mulkini yagona soʻrov bilan surishtirish xizmatiga ariza berdik. Uni koʻpincha "meros boʻyicha yagona darcha xizmati" deyishadi: bitta ariza bilan moliyaviy operatsiyalar, yer, avtomobil, soliqlar, pensiya aʼzoligi va boshqalarni jamlab surishtirish mumkin. Ariza berish huquqi va muddati cheklangan, shuning uchun odatda oʻlim haqidagi xabarnoma bilan birga yoki undan keyin maʼlum muddat ichida beriladi. Arizaning oʻzi maʼmuriy idoraga berilgani uchun biz hujjatlarni tayyorlab, topshirishgacha olib bordik.
Surishtiruv natijalari har bir band boʻyicha turli muddatda keldi. Baʼzilari bir necha kunda, baʼzilari bir necha haftada.
Natija kutilganidan biroz farq qildi. Ota nomida qishloqdagi eski uy va uning yer uchastkasi hamda deyarli qoldigʻi yoʻq ikki hisob raqami qolgan edi. Qarzlar — tibbiy sugʻurta badallari boʻyicha qarzdorlik, mahalliy soliq qarzi va bitta karta kompaniyasidagi kichik kechikkan toʻlov. Mijoz tasavvur qilgan katta qarz yoʻq edi.
Keyin Milliy tibbiy sugʻurta xizmatiga vafotni hisobga olgan holda badallarni qayta hisob-kitob qilish uchun ariza berdik. Vafot sanasidan keyin hisoblangan hududiy aʼzolik badallari qayta hisob-kitob qilinadi. Bu jarayonda oldindan olib qoʻygan oʻlim guvohnomasining bir necha nusxasi va oʻsha ayoldan soʻragan kuydirish guvohnomasi ishlatildi. Xizmat xodimi vafot vaqtini tasdiqlaydigan boshqa material bormi, deb soʻraganida, uning bizda allaqachon borligi bir necha kunni tejadi.
Tayyorlab qoʻyilgan material kerak boʻladigan payt odatda kutilmagan joydan keladi.
Surishtiruv natijalari bitta jadvalda
Merosni qabul qilish, cheklangan javobgarlik bilan qabul qilish yoki undan voz kechish — muddati cheklangan qaror. Surishtiruv natijalari chiqqan kuni men maʼlumotlarni band-band tartiblab, jadval qilib berdim, qanday mol-mulk va qarz qayerda ekani bir varaqda koʻrinib tursin deb.
Biz qilgan ish — oʻsha qarorni qabul qilish mumkin boʻlishi uchun oldingi tugunlarni yechish edi. Oʻlim qayd etilmasa surishtiruv boʻlmaydi, surishtiruv boʻlmasa, nimani hal qilish kerakligini ham bilib boʻlmaydi.
Janubdagi kichik shaharga borgan kun
Surishtiruv natijalari tartibga solingach, u bir kun ishdan dam olib, janubga yoʻl oldi — otasi soʻnggi yillarini oʻtkazgan uyni va u yerda hali ham yashayotgan odamni koʻrish uchun.
Qaytishda ofisga kirganida qoʻlida bir narsa bor edi. Eski asboblar sumkasi.
Otasi ham boʻyoqchi boʻlgan ekan, dedi u. Yigirma yoshidan beri otasi nima ish qilib yashaganini bilmagan, oʻzi bu kasbga tasodifan kelib qolgan deb yurgan ekan. Sumkada choʻtkalar, shpatel va dastasi butunlay yeyilib ketgan qirgʻich bor edi. U ishlatadiganlarning xuddi oʻzi.
U buni juda qisqa aytib, gapni boshqa yoqqa burdi. Men ham boshqa soʻramadim.
Baʼzan bunday hujjat ishlari odamlarni bir-biriga yaqinlashtiradi ham. Oʻsha kuni u yigirma yildan keyin otasi qachon va qayerda vafot etganini, soʻnggi yillarini qanday oʻtkazganini bildi. Buni bilish uchun kerak boʻlgani, oxir-oqibat, uchta guvohnomaning berilish turi edi.
Kichik bir chalkashlik ham boʻldi. Toʻldirish hujjatlarini tayyorlayotgan kuni ofisda mijozning eski ismidagi papka bilan hozirgi ismidagi papka bir muddat almashib qolib, bir kishining hujjatlarini ikki kishiniki deb uzoq qidirdik. Familiya va urugʻ kelib chiqishi oʻzgargan ishlarda bu tez-tez boʻladi, deb bahona qilmoqchi boʻldim, ammo oʻsha kuni kulib qoʻya qoldik.
Natija
Umumiy muddat taxminan ikki yarim oy boʻldi: oʻlim haqidagi xabarnomani topshirishgacha oʻn kun, toʻldirish va rasmiylashtirishga besh kun, mol-mulk surishtiruvi natijalarini olguncha yana bir necha hafta, undan keyin badallarni qayta hisob-kitob qilishga uch haftacha.
Vafot sanasidan keyin hisoblangan badallar qayta hisob-kitob orqali yopildi, ota nomiga kelib turgan bildirishnomalar ham toʻxtadi. Jarima solinmadi. Merosga oid qarorlarni esa mijoz biz tuzib bergan jadval asosida keyin oʻzi alohida hal qildi.
Hamma narsa hal boʻlmadi. Qishloqdagi uy uzoq vaqt boʻsh turgan, uni qarab turish masalasi qolgan edi. Birga yashagan ayol bilan munosabat ham huquqiy jihatdan hal qilinmay qoldi. Bu hujjat bilan yechiladigan muammo emas edi.
Ammo ikki yarim oy oldin hech narsani boshlashning iloji yoʻq edi. Bitta hujjatning turini oʻzgartirishdan boshlab, endi u hech boʻlmaganda nimani hal qilishi kerakligini biladi.
Maʼmuriy jarayonlar koʻpincha inson hayotini oylab, yillab toʻxtatib qoʻyadi. Oʻsha vaqtni qaytarib olish — biz qiladigan ishlardan biri.
Oxirgi marta kelganida, qizi oʻrta maktabdan keyingi oʻquv yurtiga hujjat topshirayotganini aytdi. Oilaviy munosabatlar guvohnomasi kerak ekan. Bu safar u qaysi turini olish kerakligini soʻramadi.
Esda qoldirish uchun bir necha gap
Agar shunday vaziyatda boʻlsangiz, tartibni quyidagicha tuzishni tavsiya qilaman.
① Avval guvohnoma turini tekshiring. Familiya va urugʻ kelib chiqishi oʻzgargan, ism almashtirilgan, farzandlikka olingan yoki qayta nikoh boʻlgan holatlarda faqat umumiy guvohnoma bilan munosabatni tasdiqlab boʻlmaydigan hollar koʻp. Batafsil guvohnoma va yopilgan oila reyestrini birga tekshiring.
② Oʻlim haqida xabar berish muddati vafot kunidan emas, "bilgan kun"dan boshlanadi. Kech bilishingizga sabab boʻlgan holatlar boʻlsa, oʻsha sana va asoslovchi materiallarni xabarnoma bilan birga yozma qoldiring. Ogʻzaki tushuntirish qaydda qolmaydi.
③ Oʻlim haqidagi guvohnomani kerakli miqdordan ikki-uch nusxa koʻproq oling. Keyinchalik badallarni hisob-kitob qilish, soliq va moliyaviy ishlarda har biri asl nusxani talab qilishi mumkin.
④ Mol-mulkni surishtirish faqat oʻlim qayd etilgandan keyin boshlanadi. Meros boʻyicha qaror muddati cheklangani uchun surishtiruvga ketadigan vaqtni ham hisobga olib, jadvalni teskari hisoblab tuzing.
⑤ Sudda oʻtadigan tartiblarni maʼmuriy idoralarda oʻtadiganlardan farqlang. Merosni qabul qilish yoki undan voz kechish, oilaviy roʻyxatni tuzatishga ruxsat olish kabi masalalar sud tartibida koʻriladi. Topshiriladigan joy va muddatlar maʼmuriy idoralarga beriladigan xabarnomalardan farq qiladi, shuning uchun ularni alohida rejalashtiring.
Ushbu holat tushunishni osonlashtirish uchun qayta tuzilgan toʻqima hikoya. U haqiqiy maslahat holatlari asosida qayta tuzilgan; unda uchraydigan shaxslar, tashkilot nomlari, joy nomlari va raqamlar muayyan shaxs yoki voqeaga aloqador emas. Talablar va koʻrib chiqish tartibi har bir holatda farq qilgani uchun alohida tekshirish zarur; moddalarning aniq matni va talqini uchun Milliy qonunchilik axborot markaziga yoki vakolatli idoraga murojaat qiling.
※ Tushunishni osonlashtirish uchun qayta tuzilgan toʻqima holat.
